• سرگردان در دایره تردید و انتخاب

اصغر فرهادی با ساخت فیلم های ارزشمند و تحسین برانگیز «رقص در غبار»، «شهر زیبا»، «چهارشنبه سوری»، «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین»، اکنون جایگاه ویژه و منحصر به فردی را در سینما برای خود تثبیت کرده است. درخشش آثار او به ویژه فیلم های «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین» در محافل، مجامع و جشنواره های سینمایی معتبر جهان، اینک نام فرهادی را به عنوان پرچمدار سینمای اجتماعی مدرن و معاصر ایران، بر سر زبان ها انداخته و تحسین منتقدان و تماشاگران داخلی و خارجی را، برای وی به همراه آورده است. فرهادی در جدیدترین اثر خود «جدایی نادر از سیمین» با نگاهی واقع گرا، دقیق، موشکافانه و تحلیل گر، به واکاوی تراژیک و تلاش برای نمایش بحران های اخلاقی و اجتماعی جامعه امروز می پردازد. وی با دستمایه قرار دادن مضمونی اجتماعی، تلخ، ملتهب و تکان دهنده و به مدد نگرشی جامعه شناسانه و همخوان با شرایط اجتماعی روز، تماشاگرش را تا پایان فیلم با خود همراه می سازد. «جدایی نادر از سیمین» به یکی از انبوه مشکلات خانواده های از سنت بریده و رو به مسیر مدرنیسم می پردازد. نادر (پیمان معادی) و سیمین (لیلا حاتمی)، صرفا به خاطر آینده دخترشان ترمه (سارینا فرهادی) و خودداری نادر از همراهی با سیمین برای مهاجرت به خارج از کشور، به سبب مراقبت از پدر سالمند و بیمارش تصمیم به جدایی از یکدیگر می گیرند. هیچ کدام شان نیز به خاطر غرور شخصی، حاضر نیست از موضع خویش کوتاه بیاید. درام تلخ اما واقع نگر «جدایی نادر از سیمین» هم چون دو ساخته پیشین فرهادی «چهارشنبه سوری» و «درباره الی»، درباره قضاوت ، عذاب وجدان، پنهان کاری و موقعیت های دشواری است که به تدریج و با گذشت زمان، لایه دیگری از شخصیت های اصلی اثر را نمایان می سازد. آدم های فیلم در شرایطی تراژیک، ناگوار و ویران کننده گرفتار شده اند که قدرت تغییر آن را نیز ندارند و انگار باید با سرنوشت محتومشان، کنار بیایند. «جدایی نادر از سیمین» با سکانس حضور نادر و سیمین در دادگاه و نمایش تنش بین شخصیت های اصلی اثر، آغاز می شود. همین کشمکش موقعیت های درام و حقیقی داستان را شکل می دهد و مخاطب را به تماشای اثری غیرمتعارف دعوت می کند. زوج اصلی داستان -نادر و سیمین- از همان سکانس آغازین اثر، در دو راهی انتخاب قرار دارند. چالش های اخلاقی و اجتماعی، زندگی آن ها را در آستانه فروپاشی قرار داده است.

فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» در مقام کارگردان و نویسنده فیلم نامه، باورهای ذهنی تماشاگرش را به چالش می کشد و او را به قضاوت فرامی خواند. نکته ای که در بیشتر آثارش، نقطه عطف و یکی از امتیازهای جذاب به شمار می آید.بی تردید ذهن مخاطب هنگام تماشای اثری چون «جدایی نادر از سیمین» مدام به بازی گرفته می شود. ماجرای سقط جنین راضیه (ساره بیات) نخست کلاهبرداری به نظر می رسد، نادر به سبب دروغ و پنهان کاری، خطاکار و مقصر قلمداد می شود، «سیمین» رازی در درون نهفته دارد و بیشتر به منافع شخصی اش می اندیشد و حجت (شهاب حسینی)، مردی دردکشیده و به بن بست رسیده است که حق به جانب به نظر می رسد، اما تا پایان فیلم تماشاگر هم چنان در تردید است. همین تردید نسبت به شرایط و موقعیت شخصیت ها سبب می شود که تماشای چندباره «جدایی نادر از سیمین»، هم چنان تازگی و جذابیت خاص خود را داشته باشد. نکته ای که ماندگاری این اثررا رقم می زند.

• چندین گام پیش تر از تماشاگر

اصغر فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» لحظه ای مخاطب را به حال خود رها نمی کند و او را با قرار دادن در وادی چالش های اجتماعی زندگی دو زوج جوان، از دو طبقه مرفه و فرودست جامعه، به قضاوت می خواند. فیلم نامه محکم منسجم و شخصیت پردازی های مناسب ، اثر، این امکان را برای تماشاگر فراهم می کند تا تمام آدم های «جدایی نادر از سیمین» را خوب، صادق، متین و درستکار بداند. آدم هایی که نه سفید و سیاه که خاکستری اند. از این رو هرچه داستان فیلم پیش تر می رود، مخاطب بیشتر و بهتر با شخصیت های اصلی و فرعی اثر از نادر و سیمین، حجت و راضیه و ترمه و سمیه گرفته تا  آدم های مجتمع مسکونی شان و حتی بازپرس و قاضی آشنا می شود، با آن ها همذات پنداری می کند و پرده از لایه های شخصیتی آدم های داستان فرهادی برمی دارد. «نادر» و «سیمین» در مرز میان داشتن و نداشتن یکدیگر و بودن یا نبودن با هم قرار دارند. انگار در این میان، احساسی مبهم به آن ها امید ادامه زندگی می دهد. اما در میانه فیلم گویا احساسی عمیق تر به آن ها می گوید که به جای امیدواری به بهبودی شرایط زندگی مشترک اما متزلزل شان، شایسته تر آن است هرچه زودتر به این وضعیت بحرانی و سرسام آور خاتمه دهند. شاید این امید، بودن در کنار دخترشان «ترمه» باشد یا غرور و خودخواهی، اما هرچه با لحظات فیلم بیشتر همراه شده و پیش می رویم، شاهد ماجراهایی جدید می شویم. به همان میزان شخصیت های اثر، با بحران های دشوار و پیچیده تری نیز مواجه می شوند. فرهادی با ساخت «جدایی نادر از سیمین»، سه گانه جریان ساز خویش را درباره «قضاوت» ، «دروغ» و «پنهان کاری» (پس از فیلم های چهارشنبه سوری و درباره الی) به فرجام می رساند. فیلم نامه چفت و بست دار و جزئی نگر، کارگردانی دقیق و هوشمندانه، نکته سنج، خلق فضاهای مناسب و هم خوان با حس صحنه ها، سبب شده است با آن که هیچ کدام از آدم های فیلم حق به جانب نیستند و حتی فضای زندگی شان آکنده از اندوه، رنج، پریشانی و ملال است، اما تماشاگر با تمامی آن ها همدلی و همذات پنداری کند و برایشان دل بسوزاند. باورشان کند و آن ها را به خاطر رفتارهای نکوهیده شان سرزنش و ملامت نکند.فیلم با سکانس حضور نادر و سیمین در دادگاه آغاز می شود و با سکانسی نیز به پایان می رسد که آن ها باز هم ،در دادگاه اما دور از هم ، در انتظار فرجام و سرنوشت مبهمی هستند که قرار است برایشان رقم بخورد. فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» زوال و نابودی خوشبختی و شکنندگی آرامش در زندگی مشترک دو خانواده از دو طبقه متفاوت جامعه مدرن امروز را، به خوبی به نمایش می گذارد. وی با توجه تحسین برانگیز به جزئیات جدیدترین اثرش -به خاطر بیاورید موقعیت ظاهری و آشفته خانه نادر و سیمین و هم خوانی آن با شرایط بحرانی این دو را- به مخاطبش باج نمی دهد. از این رو در نما به نما و سکانس به سکانس فیلم، چندین گام پیش تر از مخاطب است و تماشاگر را پشت سر می گذارد. اتفاق خوشایندی که در سینمای امروز ایران حکم کیمیا را دارد.

• طعم خوش و به یاد ماندنی همدلی

بی تردید «جدایی نادر از سیمین»را به نوعی کامل کننده دو اثر پیشین فرهادی (چهارشنبه سوری و درباره الی) می دانم . این بار هم وی دغدغه های مورد نظرش ازجمله اخلاقیات، دروغ، شک، قضاوت، بحران در زندگی مشترک، پنهان کاری و… را بر نگاتیو ثبت کرده است. میزانسن های سنجیده، جزئیات حساب شده، تعلیق ها و گره افکنی های مداوم و مستمر که لحظه ای تماشاگر را رها نمی کند، بازی های درخشان، روان و تاثیرگذار (به ویژه درخصوص پیمان معادی، شهاب حسینی و ساره بیات)، فیلم برداری موزون و هم خوان با حس صحنه های فیلم، موسیقی تنیده در بافت فیلم، تدوین موزون و ماهرانه، شخصیت پردازی های بی کم و کاست، فضاسازی های باورپذیر، پرهیز از به کارگیری عنصر تصادف در طول داستان و…، از جمله امتیازات انکارناپذیر «جدایی نادر از سیمین» است. پیمان معادی، شهاب حسینی و لیلا حاتمی، بازی های عالی و درخشان و چشمگیری از خود به نمایش گذاشته اند. ساره بیات هم استعدادش را در فرصتی که در اختیار داشته به خوبی به نمایش گذاشته که بی شک قابل تحسین است. اگرچه بازی مریلا زارعی در مقایسه با نقش آفرینی درخشانش در «درباره الی» چندان قابل تامل نیست. سیمای رنج کشیده ساره بیات (راضیه)و تصویر تلخ شهاب حسینی (حجت) فراموش ناشدنی است.در چهره پیمان معادی (نادر) می توان تصویر مردی را دید که در مخمصه وجدان و منفعت شخصی گرفتار است. لیلا حاتمی نیز در سکانس های دو نفره و تک نفره با چهره ای باورپذیر و معصوم، رنج و اندوه زنی را به نمایش می گذارد که هیچ راهی برای رهایی از بحران زندگی مشترکش نمی یابد. اگرچه فیلم لحظات فراموش ناشدنی بسیاری دارد اما آن جاکه حجت از فرط استیصال و با روحیه ای آشفته سر به در و دیوار می کوبد و نیز سکانس پایانی انتظار نادر و سیمین برای آگاه شدن از تصمیم «ترمه» برای ادامه زندگی با آن ها و رقم خوردن سرنوشت این زوج جوان، از سکانس های به یادماندنی و درخشان «جدایی نادر از سیمین» است که برای همیشه در ذهن تماشاگر حک خواهد شد. مخاطب بابت دروغی که گفته می شود و پنهان کاری هایی که پس از این دروغ پی در پی اتفاق می افتد و نیز معصومیتی که ناخواسته از دست رفته است، با «نادر»، «حجت»، «راضیه»، «سیمین» و «ترمه» همراهی، همدلی و همذات پنداری می کند. اگرچه «جدایی نادر از سیمین» در برخی سکانس ها و پلان هایش فضاهایی ساکن، بی روح و افسرده کننده دارد اما همین فضاها به سبب باورپذیری شان به خودی خود دوست داشتنی و دلنشین اند چرا که نشانگر رابطه سرد و رو به گسست شخصیت های اصلی فیلم است. فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» در نهایت پختگی و جسارت، با به تصویر کشیدن پیامدهای بحران زندگی دو خانواده از دو طبقه مختلف اجتماعی، به سایه روشن های این زندگی می پردازد و به شخصیت هایش نهیب می زند. بی شک در فیلم فرهادی حقیقت «زندگی» موج می زند چرا که در این روزمرگی ها و تلخی ها، کورسوی امیدی را هم نشانمان می دهد و از گزندگی و تلخی داستانش، تا حد زیادی می کاهد. «جدایی نادر از سیمین» عرصه روزمرگی ها و اتفاق های ساده ای است که می تواند سرنوشت آدم ها را تغییر دهد و فرجامی متفاوت را برای آن ها رقم بزند. راستی! فکر می کنید پاسخ «ترمه» به پرسش قاضی در سکانس پایانی فیلم چه باشد؟!

خراسان – مورخ سه‌شنبه ۱۳۹۰/۰۱/۲۳ شماره انتشار ۱۷۸۰۸
نویسنده: احمد صبریان